Bezsenność po alkoholu: dlaczego druga połowa nocy się rozpada

Alkohol usypia i to jest cała pułapka

Działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy sprawia, że po alkoholu zasypia się szybciej. To odczucie jest prawdziwe i dlatego mechanizm tak dobrze się utrwala: skutek pojawia się w ciągu kilkudziesięciu minut, a koszt dopiero w środku nocy, gdy trudno powiązać go z przyczyną.

Kluczowe jest to, co dzieje się dalej. Stężenie alkoholu spada stopniowo w ciągu nocy, a organizm, który przez pierwsze godziny pracował pod wpływem substancji tłumiącej, odpowiada na jej ubytek pobudzeniem. Efekt bywa nazywany odbiciem i przypada zwykle na drugą połowę nocy.

Stąd znajomy schemat: zaśnięcie o dwudziestej trzeciej bez najmniejszego problemu i przebudzenie o trzeciej z przyspieszonym tętnem, sucho w ustach, z głową, która natychmiast rusza. Napisaliśmy o tym osobno przy okazji nocnych wybudzeń o trzeciej.

Co dokładnie zmienia się w budowie nocy

Sen nie jest jednorodny; składa się z powtarzających się cykli o różnej głębokości, w tym z faz z szybkimi ruchami gałek ocznych. Alkohol nie skraca snu po prostu, tylko przesuwa proporcje między tymi fazami, a rachunek wyrównuje się nad ranem nadmiarem wybudzeń.

Dochodzą efekty czysto fizjologiczne. Alkohol działa moczopędnie, więc dorzuca wyprawy do toalety. Rozluźnia mięśnie górnych dróg oddechowych, przez co nasila chrapanie i pogłębia bezdechy u osób, które i tak je mają. Podnosi tętno i temperaturę ciała, a wyższa temperatura utrudnia utrzymanie snu. Regularne picie wieczorne rozstraja przy tym rytm okołodobowy, więc działa w dwóch kierunkach naraz: rozbija pojedynczą noc i przesuwa zegar, który tę noc reguluje.

Jak długo to trwa i dlaczego dawka rośnie

Wpływ jednej wieczornej porcji rozkłada się na całą noc, także po tym, jak alkohol zniknie z krwi. Osoba, która wypiła trzy godziny przed snem, może zasnąć bez problemu i mimo to obudzić się nad ranem oraz wstać bez poczucia wypoczynku.

Efekt usypiający słabnie szybciej niż reszta. Po kilku, kilkunastu wieczorach ta sama ilość przestaje działać tak jak na początku, więc rośnie dawka potrzebna do zaśnięcia, a razem z nią pogłębia się rozbicie nocy. Powstaje pętla: gorszy sen zwiększa ochotę na wieczorną porcję, wieczorna porcja pogarsza sen. Problemem przestaje być wtedy pojedyncza noc, a zaczyna być mechanizm, który sam się podtrzymuje, podobnie jak przy bezsenności przewlekłej, tylko z dodatkowym elementem w postaci substancji.

Alkohol razem z lekiem nasennym: połączenie, którego się nie łączy

To najgroźniejszy punkt tej strony. Charakterystyka produktu Stilnox zawierającego zolpidem wskazuje, że jednoczesne przyjmowanie alkoholu nie jest zalecane, bo nasila działanie uspokajające leku i wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów. W tym samym dokumencie znajduje się zalecenie, by ostrzegać pacjentów przed spożywaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych w trakcie leczenia.

Charakterystyka opisuje też złożone zachowania w czasie snu, takie jak chodzenie czy prowadzenie pojazdu bez późniejszej pamięci zdarzenia; spożycie alkoholu lub innych leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy zwiększa ryzyko ich wystąpienia. W części poświęconej przedawkowaniu opisano zaburzenia świadomości od wzmożonej senności aż do śpiączki, także przy jednoczesnym spożyciu alkoholu, z przypadkami zakończonymi zgonem. Ta sama zasada dotyczy leków uspokajających i przeciwlękowych z grupy benzodiazepin oraz innych preparatów hamujących ośrodkowy układ nerwowy.

Charakterystyki tych leków ograniczają zresztą samo leczenie do krótkiego kursu: zolpidem nie dłużej niż 4 tygodnie łącznie z okresem odstawiania, alprazolam maksymalnie 2 do 4 tygodni, w najmniejszej skutecznej dawce i możliwie najkrócej, między innymi ze względu na ryzyko uzależnienia. Wydłużenie leczenia wymaga ponownej oceny stanu pacjenta przez lekarza; nie jest to decyzja, którą podejmuje się w domu, tak samo jak nie odstawia się takiego leku z dnia na dzień bez konsultacji. Jeśli sięgasz po alkohol albo po tabletkę, żeby zasnąć, i pojawia się myśl, że nie chcesz dłużej żyć, zadzwoń, zanim minie noc: 116 123 albo 800 70 2222 działają całodobowo i bezpłatnie, osoby przed 18. rokiem życia mają numer 116 111, a w bezpośrednim zagrożeniu życia obowiązuje 112.

Bezsenność w okresie abstynencji

Po odstawieniu alkoholu sen zwykle nie poprawia się od razu, a przez pierwsze dni bywa wyraźnie gorszy. Typowe są trudność z zaśnięciem, płytki i przerywany sen oraz intensywne, męczące marzenia senne. To zrozumiały etap: układ nerwowy przez długi czas pracował w obecności substancji hamującej i potrzebuje czasu na ponowne ustawienie się.

Problem polega na tym, że złe noce potrafią utrzymywać się tygodniami i bywają jednym z powodów powrotu do picia. Jeśli ktoś traktował alkohol jako sposób na zaśnięcie, abstynencja odbiera mu narzędzie, którego używał codziennie, i zostawia z bezsennością bez rozwiązania.

Dlatego akurat w tej sytuacji sam formularz online nie jest właściwą drogą. Objawy zespołu abstynencyjnego, zwłaszcza z drżeniem, poceniem, przyspieszonym tętnem, splątaniem lub drgawkami, wymagają pilnej pomocy stacjonarnej, a nie recepty. Leczenie uzależnienia prowadzą ośrodki terapii uzależnień i oddziały leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych.

Co da się zrobić z samym snem

Jeśli picie jest okazjonalne, największą różnicę robi odstęp: im wcześniej wieczorem przypada ostatnia porcja, tym mniej odbicia przypada na drugą połowę nocy. Pomaga też nawodnienie, chłodniejsza sypialnia i stała godzina wstawania nazajutrz, nawet po kiepskiej nocy.

Jeśli alkohol stał się elementem wieczornego rytuału zasypiania, sama higiena snu nie wystarczy, bo mechanizm jest już utrwalony. Skuteczniejsza jest praca nad zachowaniami wokół snu opisana w tekście o terapii CBT-I, prowadzona równolegle z ograniczaniem picia. Sygnałem, żeby nie zwlekać z konsultacją, są noce, które nie wracają do normy mimo kilku tygodni bez alkoholu, oraz senność dzienna na tyle silna, że utrudnia prowadzenie samochodu.

Najczęstsze pytania