Bezdech senny: kiedy zły sen nie jest bezsennością

Dwa różne problemy z tym samym opisem

Bezsenność polega na tym, że sen nie przychodzi albo nie chce trwać, mimo stworzonych warunków i mimo dostatecznej ilości czasu na spanie. Bezdech senny polega na czymś odwrotnym: sen przychodzi, a nawet przychodzi zbyt łatwo, tylko jest wielokrotnie przerywany przez zaburzenia oddychania, o czym śpiący najczęściej nie wie.

Ta różnica ma konsekwencję, która pomaga w rozróżnieniu bardziej niż cokolwiek innego. Osoba z bezsennością leży w łóżku rozbudzona i zwykle nie potrafi zasnąć w ciągu dnia, nawet gdy ma taką możliwość. Osoba z bezdechem przysypia w sytuacjach, w których nie powinna: przy telewizorze, w poczekalni, w komunikacji miejskiej, a w najgorszym wariancie za kierownicą.

Można też mieć obie rzeczy naraz i wcale nie jest to rzadkie. Nie zmienia to zasady postępowania: podejrzenie zaburzeń oddychania podczas snu wyjaśnia się w pierwszej kolejności, ponieważ konsekwencje zdrowotne wykraczają daleko poza jakość spania.

Co dzieje się w nocy

Objawy nocne są zwykle relacjonowane przez kogoś z domu, a nie przez samego zainteresowanego, i to samo w sobie jest wskazówką diagnostyczną. Zapytaj o nie wprost.

Chrapanie głośne i nieregularne, przerywane okresami zupełnej ciszy, po których następuje głośne złapanie oddechu. To jest obraz najbardziej charakterystyczny i najczęściej zgłaszany przez partnera.

Przebudzenia z uczuciem braku powietrza, dławienia albo z gwałtownym łapaniem oddechu, czasem połączone z kołataniem serca. Osoba, której to dotyczy, opisuje je często jako nagły lęk w środku nocy, bez oczywistej przyczyny.

Wielokrotne wstawanie do toalety w nocy u kogoś, kto nie ma problemów urologicznych, nocne poty, suchość w ustach nad ranem oraz niespokojny sen z częstą zmianą pozycji i zrzucaną pościelą.

Dla porównania: przy typowej bezsenności wybudzenie jest ciche i pamiętane, a problemem jest niemożność ponownego zaśnięcia. Przy bezdechu wybudzeń bywają dziesiątki i najczęściej nie zostają zapamiętane wcale.

Co dzieje się w dzień

Objaw dzienny, który najlepiej różnicuje oba stany, to senność, a nie zmęczenie, i tego rozróżnienia trzeba się trzymać. Zmęczenie to brak energii przy zachowanej czujności. Senność to skłonność do zaśnięcia w bezruchu, wbrew własnej woli.

Do tego dochodzi poranny ból głowy ustępujący w ciągu pierwszych godzin, uczucie, że sen w ogóle nie regeneruje, mimo przespanych ośmiu godzin, kłopoty ze skupieniem i pamięcią oraz drażliwość. Częstym, choć rzadko kojarzonym objawem jest też trudne do opanowania nadciśnienie tętnicze.

Najpoważniejszy sygnał brzmi banalnie i bywa lekceważony: przysypianie za kierownicą albo w pracy przy monotonnym zadaniu. To jest moment, w którym rozmowa o jakości snu przestaje dotyczyć komfortu, a zaczyna dotyczyć bezpieczeństwa.

Kto jest w grupie ryzyka

Czynniki zwiększające prawdopodobieństwo zaburzeń oddychania podczas snu są dobrze opisane: nadmierna masa ciała, zwłaszcza z obwodem szyi powyżej przeciętnego, płeć męska, wiek, budowa anatomiczna twarzoczaszki i dróg oddechowych, przerost migdałków, przewlekła niedrożność nosa, palenie tytoniu oraz alkohol wieczorem, który rozluźnia mięśnie gardła. Mechanizm samego alkoholu opisaliśmy osobno na stronie o bezsenności po alkoholu.

Jest jednak pułapka, przez którą rozpoznanie u części osób bywa opóźnione o lata. U kobiet, szczególnie po menopauzie, obraz bywa mniej podręcznikowy: zamiast głośnego chrapania dominuje zmęczenie, bezsenność, poranne bóle głowy i obniżony nastrój. To jeden z powodów, dla których tę hipotezę rozważa się także wtedy, gdy pacjentka nie pasuje do stereotypu.

Podobnie dzieje się u osób starszych, u których senność w ciągu dnia bywa przypisywana wiekowi albo przyjmowanym lekom. Więcej o tym, co zmienia się w śnie z upływem lat, napisaliśmy na stronie o bezsenności u osób starszych.

Co robi badanie snu

Podejrzenia zaburzeń oddychania podczas snu nie potwierdza ani nie wyklucza rozmowa, choćby najdokładniejsza. Wywiad ustawia hipotezę i decyduje o skierowaniu, a rozstrzyga zapis z nocy, w którym rejestruje się między innymi przepływ powietrza, ruchy oddechowe klatki piersiowej i brzucha, wysycenie krwi tlenem oraz czynność serca. Część badań wykonuje się w warunkach domowych, część w pracowni snu, i o wyborze decyduje lekarz kierujący.

Wynik nie jest opisowy, tylko liczbowy: zapis pokazuje, ile razy w ciągu godziny oddech ustaje albo wyraźnie słabnie i jak głęboko spada przy tym wysycenie krwi tlenem. Dopiero te liczby rozstrzygają o rozpoznaniu, o stopniu nasilenia i o tym, jak wygląda leczenie. Bez nich każda decyzja terapeutyczna jest zgadywaniem.

Warto to wiedzieć, zanim się gdziekolwiek pójdzie, bo skraca drogę: przy takim podejrzeniu celem konsultacji nie jest recepta, tylko skierowanie na badanie i uporządkowanie tego, co dzieje się poza samym snem. Zapis z dwóch tygodni bardzo w tym pomaga, a jak go prowadzić, opisaliśmy w tekście o dzienniku snu.

Dlaczego tabletka nasenna nie jest tu odpowiedzią

Sekwencja zdarzeń bywa niestety typowa: pacjent zgłasza rozbite noce i zmęczenie, dostaje coś na sen, śpi twardziej, a rano czuje się gorzej niż wcześniej. Powód jest prosty. Leki nasenne i uspokajające działające na ośrodkowy układ nerwowy obniżają napięcie mięśni, w tym mięśni utrzymujących drożność gardła, i podnoszą próg wybudzenia, czyli osłabiają reakcję, która przy bezdechu przywraca oddech. Objaw zostaje przykryty, a mechanizm, który go tworzy, dostaje lepsze warunki.

Dlatego przy podejrzeniu zaburzeń oddychania podczas snu o zastosowaniu jakiegokolwiek leku nasennego decyduje wyłącznie lekarz, po ocenie całego obrazu, i zwykle dopiero po wyjaśnieniu, co dzieje się z oddechem. Leki nasenne z grupy benzodiazepin i leki działające na ten sam receptor są substancjami kontrolowanymi, a ich charakterystyki ograniczają czas leczenia: dla zolpidemu zapisano, że nie powinien on przekraczać czterech tygodni, wliczając w to okres stopniowego zmniejszania dawki.

Osobno warto pamiętać o alkoholu, po który sięga się jako po domowy środek nasenny. Działa on dokładnie tak samo jak opisane wyżej leki: ułatwia zaśnięcie i nasila zaburzenia oddychania w drugiej połowie nocy.

Co zmienia rozpoznanie

Największą korzyścią z wyjaśnienia sprawy nie jest sam lepszy sen, tylko to, co dzieje się poza nim. Nieleczone zaburzenia oddychania podczas snu obciążają układ krążenia, utrudniają kontrolę ciśnienia i masy ciała oraz odbijają się na koncentracji, a przez to na bezpieczeństwie prowadzenia pojazdów.

Druga korzyść jest praktyczna: rozpoznanie zamyka wielomiesięczne krążenie między kolejnymi preparatami na sen, z których żaden nie mógł zadziałać, bo żaden nie dotykał przyczyny. Osoby, u których wdrożono właściwe leczenie, często opisują to jako pierwszy od lat poranek, po którym nie trzeba się rozkręcać godzinę.

Bezsenność i bezdech mogą przy tym współistnieć i wtedy leczy się jedno i drugie, tylko w odpowiedniej kolejności. Praca nad rytmem dnia i nocy ma sens także tutaj, ale jako element planu, a nie jako całość.

Kiedy nie odkładać konsultacji

Nie czeka się z rozmową z lekarzem, gdy ktoś z domowników zauważył przerwy w oddychaniu podczas snu, gdy zdarza się przysypianie za kierownicą albo przy monotonnej pracy, gdy ciśnienie pozostaje wysokie mimo leczenia oraz gdy budzeniu towarzyszy uczucie dławienia się albo ból w klatce piersiowej.

Jeżeli w tym samym czasie utrzymuje się obniżony nastrój, a lekarz rozważy lek przeciwdepresyjny, obowiązuje ostrzeżenie z jego charakterystyki: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Leczenie takie prowadzi się pod kontrolą lekarza i nie przerywa nagle. Gdyby pojawiły się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, pomoc jest dostępna od razu: 116 123 i 800 70 2222 działają całodobowo i bezpłatnie, dla dzieci i młodzieży 116 111, a w stanie bezpośredniego zagrożenia życia 112.

Najczęstsze pytania